Wilhelminatoren en het Kruis op de toren: geschiedenis.

De Wilhelminatoren

De instorting

De historische en monumentale Wilhelminatoren in Valkenburg is in de vroege ochtend van 16 maart 2025 omstreeks 05.31 uur onverwacht ingestort. De 30 meter hoge uitzichttoren uit 1906 lag volledig in puin. Ook het in 1972 geplaatste aluminium lichtkruis werd daarbij verwoest.

Er vielen gelukkig geen slachtoffers, omdat de toren vanwege onderhoud gesloten was.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzoekt momenteel de oorzaak van de instorting. Het rapport wordt deze zomer verwacht. Eerder vastgesteld betonrot op de zesde verdieping wordt daarbij niet als oorzaak gezien.

Aanvankelijk gaf de burgemeester aan dat er een crowdfundingactie zou worden gestart om de toren te herbouwen. Inmiddels heeft hij echter laten weten dat de toren vanwege de hoge kosten – naar schatting tussen de 5 en 10 miljoen euro – niet zal worden herbouwd.

Valkenburg treurt om dit verlies. Vooral het verdwijnen van het lichtkruis roept veel emotie op. Dat is begrijpelijk: het kruis groeide in de loop der jaren uit tot een teken van verbondenheid en het gevoel van ‘weer thuis komen’.

Het verhaal van de Wilhelminatoren en het lichtkruis is op voortreffelijke wijze opgetekend door Jan Notten, neerlandicus, oud-leraar Nederlands en bestuurslid van onze stichting. 

Met dankbaarheid citeren wij uit zijn brochure:

“De Wilhelminatoren: teken van verdeeldheid wordt symbool van verbondenheid.”

Van rivaliteit naar herkenningspunt

Soms zijn het kleine dingen die het doen. Dat geldt ook voor het kruis op de Wilhelminatoren. Het werd bij uitstek een symbool van eenheid en verbondenheid.

Dat is opmerkelijk in een toeristenstadje waar, zoals men zegt, tweedracht en ‘vreigelen’ met de moedermelk zijn ingegeven.

De Wilhelminatoren zelf ontstond namelijk uit rivaliteit tussen twee verenigingen die beide het toerisme in Valkenburg wilden bevorderen.

• In 1898 bouwde de VVV Het Geuldal een houten uitzichttoren in het Rotspark.

• In 1906 reageerde het Kurcomité Falcobergia met een nog indrukwekkender bouwwerk: de Wilhelminatoren op de Heunsberg.

  
  

De Lourdesgrot

De kroon op het werk volgde toen pastoor Hermans het plan van zijn voorganger pastoor Sarton uitvoerde: de aanleg van de Lourdesgrot in de mergelwand op de Cauberg.

Deze grot, een getrouwe reproductie van de grot in Lourdes, werd vanaf 1926 een belangrijk bedevaartsoord voor de Mariadevotie. De grot bevat een Mariabeeld en een replica van Bernadette.

De plek biedt bovendien een prachtig uitzicht over Valkenburg en de Geulvallei en straalt rust en spiritualiteit uit — een plaats voor reflectie en een toevluchtsoord voor pelgrims.

Dit jaar viert de Lourdesgrot haar 100-jarig bestaan.

Het eerste lichtkruis

In Lourdes staat tegenover de grot een lichtkruis op de Pic du Jer, een berg van bijna 948 meter hoog. Dit inspireerde Valkenburg om in 1930 een lichtkruis op de Wilhelminatoren te plaatsen, gericht op de Lourdesgrot.

In 1968 moest dit kruis echter worden verwijderd omdat het te zwaar was geworden voor de toren.

Het initiatief voor een nieuw kruis

Aangespoord door emeritus pastoor Ad Welters namen twee jonge onderwijzers, Martin Eurlings en Henk Kwakkernaat, het initiatief om een nieuw kruis te realiseren.

Het geld moest letterlijk bijeen worden geharkt:

• balpennen en handdoeken werden van deur tot deur verkocht

• leerlingen van de St. Canisiusschool hielpen enthousiast mee

• drie Valkenburgse juweliers gaven samen met Jack Konertz van de Rotterdamse Bank gouden herdenkingspenningen uit.

Dit werd financieel geen groot succes. Gelukkig werd de eerste en grootste munt van de smeltkroes gered door Martin Eurlings, na een tip van zijn zwager, juwelier Steph Vaessen. Op deze munt staan aan de ene zijde de Wilhelminatoren en aan de andere zijde het markante hoofd van pastoor Welters.

Aan het begin van de jaren zeventig was de tijd rijp voor een nieuw kruis op de toren.

Zoals hoofdredacteur Leon Pluymakers van het Weekblad Het Land van Valkenburg schreef:

“Als baken in het landschap en completering van het silhouet van het Geuldal.”

In 1971 kreeg de firma Vogt uit Bocholtz de opdracht het aluminiumkruis te vervaardigen.

Het nieuwe kruis (1972)

Pastoor Ad Welters zou het nieuwe kruis helaas niet meer meemaken. Hij overleed op 3 februari 1970, 81 jaar oud, in Huize Boslust.

In zijn geestelijk testament schreef hij onder meer over:

“de zorg voor onze onvolprezen Lourdesgrot en het schitterende kruis, teken van geloof van het dierbare Land van Valkenburg.”

Ook vermeldde hij de toestemming van toreneigenaar Bernard Schetters om het kruis op de toren te plaatsen.

Op vrijdag 11 februari 1972 werd het nieuwe kruis geplaatst.

Dit kon dankzij:

• de firma Koeman uit Vianen-Born, die het kruis gratis plaatste

• de firma Super Neon uit Beek, die gratis de neonverlichting aanbracht

Net als bij de opening van de toren in 1906 werd dit gevierd met bier en rijstevla. Die middag luidden de kerkklokken en ’s avonds brandde de verlichting weer.

Het kruis werd vervolgens overgedragen aan Vereniging Veldeke Valkenburg.

Onderhoud en restauraties

Het onderhoud van de toren bleek kostbaar.

In 1989 vond een grote restauratie van het torengebouw plaats, waarbij het gebouw maandenlang in de steigers stond. De kosten bedroegen ongeveer 150.000 gulden, waarbij de gemeente de materiaalkosten betaalde.

Veldeke vernieuwde een jaar later opnieuw de elektrische leidingen voor 2.500 gulden.

Oprichting Stichting ’t Kruus op d’n Tore

De Veldeke Krink kon het onderhoud uiteindelijk niet meer dragen. Daarom werd de Stichting ’t Kruus op d’n Tore opgericht.

Op 10 november 1992 werd de oprichtingsakte getekend bij notaris M.J. Stassen in Valkenburg.

De doelstelling luidde:

“Het behoud en de instandhouding van het zich op de Wilhelminatoren bevindende kruis, dat zowel voor de plaatselijke bevolking als voor bezoekers van Valkenburg aan de Geul een markant en historisch herkenningspunt is.”

In het bestuur namen plaats:

• Martin Eurlings

• Jo Knubben

• Jan Notten (voorzitter van Veldeke)

  
  

De “Gölle Geversj”

De stichting startte een succesvolle actie:

“Gölle geversj die edere maond eine gölle geve.”

Valkenburgers werd gevraagd één gulden per maand te doneren.

De respons was groot. Nog voordat de oprichtingsakte officieel was getekend, stroomden de bijdragen al binnen.

In april 1993 bracht een open dag — een “kruistocht” met 300 deelnemers — opnieuw geld in het laatje.

Dat was nodig, want de lichtinstallatie moest volledig worden vernieuwd.

Dankzij de steun van de Valkenburgse bevolking werd 20.000 gulden opgehaald. In juni 1994 kwam gouverneur Berend Jan van Voorst tot Voorst naar Valkenburg om de nieuwe verlichting te ontsteken. Het kruis werd gezegend door pastoor Herman Jansen en missionaris Huub Reinaerts.

Onderhoud van het kruis

Later werd een 1,5 meter hoog hekwerk op het dak van de toren geplaatst, zodat onderhoud veilig kon plaatsvinden zonder hijskraan. Kosten: ongeveer 6.000 gulden.

Een jaar later werd het kruis opnieuw gereviseerd voor 8.000 gulden.

De stichting bouwde ondertussen een financiële reserve op voor toekomstig onderhoud of vervanging.

Een symbool van Valkenburg

In 1997 droegen Leo en Els Schetters de exploitatie van de toren over aan de familie Geenen.

Datzelfde jaar vierde de stichting dat het lichtkruis 25 jaar eerder was geplaatst.

Het kruis was uitgegroeid tot een krachtig symbool van:

• Valkenburgse verbondenheid

• thuiskomen

• het silhouet van de Geulvallei

• Het ultieme Valkenburggevoel.

Het licht dooft

Aan deze voorspoedige periode, waarin de stichting kon rekenen op brede steun van de Valkenburgse bevolking, kwam abrupt een einde.

In de vroege ochtend van 16 maart 2025 stortte de toren in.

Het licht doofde.

Valkenburg keek omhoog — verdoofd en vol ongeloof.

Wat nu?